Ujęcie obywatelskie – kompendium wiedzy

Ujęcie obywatelskie - kompendium wiedzy

Każda osoba, a pracownik ochrony szczególnie, może kiedyś zmierzyć się z sytuacją, w której przyjdzie mu dokonywać ujęcia obywatelskiego. Może się to zdarzyć poza godzinami pracy lub nawet w jej trakcie jednak w warunkach, które wykluczać będą zakwalifikowanie danej sytuacji jako podejmowania interwencji w ramach pełnionych obowiązków służbowych. Ma to miejsce np. w przypadku pracy w klubach nocnych, kiedy to osoby zapewniające bezpieczeństwo obiektu są zatrudniane bezpośrednio przez kluby, a nie są pracownikami agencji ochrony mających koncesję, przez co nie mogą zostać uznani za pracowników ochrony i nie przysługują im wobec tego stosowne uprawnienia (o czym pisaliśmy w artykule pt. Ochrona w dyskotekach. Co może bramkarz?).

Czym jest ujęcie obywatelskie i co je cechuje?

Widząc sytuację w której popełniane jest przestępstwo lub wykroczenie mamy kilka możliwości zareagowania (opracowanie dotyczy sytuacji, w których nie jesteśmy w trakcie wykonywania czynności pracownika ochrony):

1. Możemy nie robić nic, gdyż prawo nie zobowiązuje nas do podjęcia interwencji. Jeżeli jest taka konieczność, swoje działania możemy ograniczyć np. do udzielenia pomocy poszkodowanym (gdyż do tego jesteśmy prawnie zobowiązani).

2. Możemy (ale nie musimy) powiadomić Policję. Wyjątek stanowi zapis art. 240  § 1. Kto, mając wiarygodną wiadomość o karalnym przygotowaniu albo usiłowaniu lub dokonaniu czynu zabronionego określonego w art. 118, art. 118a, art. 120–124, art. 127, art. 128, art. 130, art. 134, art. 140, art. 148, art. 156, art. 163, art. 166, art. 189, art. 197 § 3 lub 4, art. 198, art. 200, art. 252 lub przestępstwa o charakterze terrorystycznym, nie zawiadamia niezwłocznie organu powołanego do ścigania przestępstw, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Mowa tutaj w szczególności np. o zabójstwie, wzięciu zakładnika, szpiegostwie, zamachu na prezydenta i sprowadzeniu niebezpieczeństwa katastrofy.

3. Na podstawie art. 243 kodeksu postępowania karnego albo art. 45 § 2 kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia, możemy dokonać ujęcia obywatelskiego. Pamiętajmy jednak, że ujęcie obywatelskie jest uprawnieniem – nie obowiązkiem.

Podstawę prawną ujęcia obywatelskiego stanowią dwa przepisy:

Kodeks postępowania karnego – art.  243

§ 1. Każdy ma prawo ująć osobę na gorącym uczynku przestępstwa lub w pościgu podjętym bezpośrednio po popełnieniu przestępstwa, jeżeli zachodzi obawa ukrycia się tej osoby lub nie można ustalić jej tożsamości.

§ 2. Osobę ujętą należy niezwłocznie oddać w ręce Policji.

Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia – art. 45 § 2

Art. 45 § 2. Art. 243 Kodeksu postępowania karnego stosuje się odpowiednio.

Szczegółowo omawiając brzmienie art. 243 kpk, należy wyjaśnić, że żeby doszło do zgodnego z prawem ujęcia obywatelskiego, muszą zostać spełnione następujące przesłanki:

1. Musi to nastąpić na gorącym uczynku lub w pościgu podjętym bezpośrednio po popełnieniu przestępstwa – Na gorącym uczynku – znaczy w chwili dokonywania przestępstwa lub wykroczenia. W pościgu podjętym bezpośrednio po popełnieniu – znaczy, że od razu po dokonaniu przestępstwa/wykroczenia podejmujemy pościg, nie później.

Jeżeli chodzi o pościg bezpośrednio po popełnieniu przestępstwa, to zasada jest taka, że może trwać on bardzo długo, jednak nie może zostać przerwany, ponieważ utraci wtedy miano bezpośredniego. Jeżeli przestępca nam uciekł, pozostaje jedynie zawiadomić Policję.

Nie może zatem mieć miejsca sytuacja w której np. dwa dni wcześniej widzieliśmy dokonanie kradzieży w sklepie i dzisiaj widząc daną osobę, podejmujemy pościg za nią i dokonujemy ujęcia. W takiej sytuacji jedyne co możemy zrobić to powiadomić Policję (chyba, że złodziej dokonał właśnie kolejnej kradzieży na naszych oczach, wtedy możemy zareagować ujęciem jeżeli inne przesłanki z art. 243 kpk zostały spełnione).

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 03.07.2008 r. w sprawie II Aka 78/08

„Pościg w ujęciu art. 243 § 1 k.p.k. należy rozumieć tak, jak to się przyjmuje w języku potocznym, jako podążanie za sprawcą, którego przestępne zachowanie dostrzegło się w celu uniemożliwienia mu oddalenia się. Wymóg bezpośredniości jest spełniony także wówczas, gdy sprawca nie został dostrzeżony w miejscu popełnienia przestępstwa, ale możliwe jest ustalenie kierunku oddalania się sprawcy, którego zatrzymujący dogoni. Tak samo będzie w sytuacji, gdy w czasie podążania za sprawcą dojdzie do utraty z nim kontaktu wzrokowego. Czas pościgu nie jest ograniczony, może on trwać zarówno kilkanaście sekund czy kilka minut, jak i kilka dni”. 

2. Ujęcie obywatelskie może nastąpić jedynie, jeżeli zachodzi obawa ukrycia się sprawcy lub zachodzi obawa, że nie będzie można ustalić jego tożsamości – Wobec tego, nawet jeżeli przesłanki z pkt. 1 zostały spełnione (na gorącym uczynku, w pościgu bezpośrednio po popełnieniu przestępstwa), to ujęcie obywatelskie nie będzie zgodne z prawem, jeżeli nie będzie obawy ukrycia się sprawcy lub sytuacji w której zajdzie obawa, że nie będzie można ustalić jego tożsamości.

3. Niezwłoczne przekazanie Policji – Osobę ujętą należy niezwłocznie oddać w ręce Policji. Niezwłocznie, to znaczy od razu ujęciu- czyli jest to kolejna czynność bezpośrednio po jego dokonaniu. Nie możemy zatem najpierw przepytywać ujętego czy tym bardziej go przeszukiwać – nie mamy do tego prawa.

Należy również zaznaczyć, że ujęcia obywatelskiego może dokonać każdy tzn. nie tylko osoba poszkodowana, nie tylko obywatel naszego kraju – po prostu każda osoba, która jest świadkiem zdarzenia, które uzasadnia dokonanie ujęcia obywatelskiego.

Warto w tym miejscu przypomnieć, że pracownicy ochrony w ramach wykonywanej pracy nie dokonują ujęcia obywatelskiego na podstawie art. 243 kpk. Natomiast mogą dokonywać ujęcia na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 3 ustawy o ochronie osób i mienia lub jako służba porządkowa na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 5 ustawy o bezpieczeństwie imprez masowych.

Ujęcie obywatelskie a użycie siły i środków przymusu bezpośredniego

W przepisach prawnych nie znajdziemy uregulowania mówiącego o środkach, jakich można użyć w trakcie ujęcia obywatelskiego. Z całą pewnością nie możemy się sugerować uprawnieniami pracowników ochrony czy służby porządkowej, ponieważ przepisy te nie będą miały zastosowania przy ujęciu obywatelskim. Tutaj zastosowanie mają przepisy ogólne.

Należy przyjąć, że jeżeli dokonujemy ujęcia obywatelskiego, to musimy zastosować środki adekwatne do sytuacji i starać się, aby nikt nie ucierpiał. Trzymamy się zatem zasady minimum – nie używamy niczego, co nie jest absolutnie niezbędne np. jeżeli sprawca się nie wyrywa, nie próbuje uciekać – nie stosujemy siły fizycznej. Jeżeli z kolei sprawca próbuje nam uciec użyjmy siły, ale nie stosujmy uderzeń ponieważ grozi to odpowiedzialnością karną. Sprawcę przestępstwa, jeżeli jest taka możliwość, możemy też do czasu przyjazdu Policji np. zamknąć w jakimś pomieszczeniu.

Zgodność z prawem użycia siły fizycznej wobec osoby, na której dokonuje się ujęcia obywatelskiego, potwierdzona jest w orzecznictwie sądowym. Przykład może stanowić:

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 20.09.2012 r. w sprawie XVI K 62/12

„Zatrzymanie obywatelskie nie zostaje pozbawione cech prawnie dopuszczalnego, w sytuacji jeśli dla zatrzymania sprawcy niezbędne jest użycie siły fizycznej”.

Ważne jest również, że osoba ujęta nie może zgodnie z prawem podejmować czynności w ramach instytucji obrony koniecznej. Zgodnie z przepisami nie przysługują jej takie uprawnienia.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 22.06.2006 r. w sprawie II Aka 87/06

„Pokrzywdzony miał prawo ścigać i zatrzymać oskarżonego, skoro ten przebił oponę jego samochodu. Pościg podjął praktycznie natychmiast, utrzymując ze sprawcą kontakt wzrokowy, a skoro oskarżony uciekał, to zachodziła obawa, że się ukryje i niemożliwe będzie nawet ustalenie jego tożsamości. Było to działanie legalne […]. Opór oskarżonego przed zatrzymaniem, a to wyrywanie się i w końcu zadanie zatrzymującemu ciosu nożem, nie był obroną konieczną i na ochronę prawną nie zasługuje.”

Co się stanie jeżeli przekroczymy uprawnienia związane z ujęciem obywatelskim?

Do ujęcia obywatelskiego należy podchodzić z ostrożnością. Wystarczy bowiem, że nie spełnimy tylko jednej z przesłanek z art. 243 kpk (np. osoba którą ujmiemy, będzie nam znana) a ujęcie, nie będzie zgodne z prawem. W przypływie adrenaliny łatwo również o przekroczenie granicy adekwatności użytych środków, np. siły fizycznej.

Dokonując ujęcia obywatelskiego, należy mieć na uwadze np. przepisy:

  • Art. 448 w związku z art. 24 kodeksu cywilnego – roszczenie o zapłatę zadośćuczynienia w kontekście naruszenia dóbr osobistych;
  • Art. 157 kodeksu karnego – naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia;
  • Art. 189 kodeksu karnego – pozbawienie człowieka wolności;
  • Art. 217, 217 a kodeksu karnego – uderzenie człowieka lub inne naruszenie jego nietykalności cielesnej.

Mówiąc w skrócie – jeżeli dokonane przez nas ujęcie będzie niezgodne z prawem, narażamy się na odpowiedzialność karną, a także cywilną, czyli możemy nie tylko być skazani przez sąd za przestępstwo ale również zostać zobowiązani do wypłaty zadośćuczynienia.

Przykłady

1. Służba porządkowa – Pan X i Y są zatrudnieni przy ochronie imprezy masowej – Dni Miasta w miejscowości W. W trakcie patrolowania terenu imprezy, poza jej obrębem dostrzegają, jak mężczyzna uderza kobietę i wyrywa jej torebkę z ręki. X i Y podbiegają do mężczyzny, a ponieważ ten próbuje uciec, chwytają go i używając siły przytrzymują. Poszkodowana na prośbę X i Y od razu dzwoni po Policję. Po przyjeździe funkcjonariuszy na miejsce zdarzenia sprawca zostaje przekazany w ręce Policji. – Czy działanie X i Y było zgodne z prawem?

Odp.: Działanie było zgodne z prawem. Pracownicy X i Y poza terenem imprezy masowej nie działali już jednak jako służba porządkowa, nie mogli zatem korzystać z uprawnień im przysługujących na terenie imprezy masowej (np. używać śpb). X i Y mieli prawo dokonać ujęcia obywatelskiego, ponieważ zdarzenie miało miejsce na ich oczach, nie było wątpliwości, że było to przestępstwo (rozbój), a dodatkowo nie znali sprawcy a zamiar ucieczki spowodował, że zachodziło zagrożenie, że nie będzie można ustalić jego tożsamości. Użycie siły jedynie w celu przytrzymania sprawcy do czasu przyjazdu Policji również było zgodne
z prawem.

2. Pan X jest pracownikiem ochrony. Pewnego dnia zaraz po pracy udaje się na zakupy do marketu. Tam widzi pracownika sklepu, który dokonuje kradzieży kieszonkowej na kliencie sklepu. Pan X widząc to, podbiega do pracownika i oskarża go głośno o dokonanie kradzieży. Pracownik odpowiada mu w sposób wulgarny przecząco na zarzuty i próbuje się oddalić. W reakcji na to pan X łapie go i powala na ziemię. Każe poszkodowanemu zadzwonić na policję, a sam w tym czasie sprawdza sprawcy kieszenie i znajduje skradziony portfel klienta. Na miejsce przyjeżdża Policja, której sprawca kradzieży zostaje przekazany. – Czy działanie X było zgodne z prawem?

Odp.: Działanie X mimo, że z pozoru właściwe, nie było jednak zgodne z prawem w świetle przepisów o ujęciu obywatelskim. Po 1 nie zachodziło zagrożenie ukrycia się sprawcy lub braku możliwości ustalenia jego tożsamości – był to przecież pracownik sklepu, zatem pracodawca miał jego dane i bez problemu mógł ustalić, kim jest, gdzie mieszka itd. Po 2 Pan X wobec tego nie miał prawa użycia siły fizycznej a tym bardziej dokonania przeszukania. W takiej sytuacji Pan X chcąc zareagować mógł krzyknąć widząc kradzież, poinformować poszkodowanego, udać się do kierownika sklepu bądź zadzwonić na Policję. Na pewno jednak nie mógł samodzielnie ująć złodzieja.

3. Pan X widział kilka dni temu, jak mężczyzna pobił innego mężczyznę. Udzielił wtedy pomocy poszkodowanemu oraz zadzwonił na Policję. Właśnie widzi sprawcę pobicia, który robi zakupy w markecie. Pan X chciałby mężczyznę ująć, ponieważ boi się, ze ten za chwilę zakończy zakupy i po tym jak odjedzie nie uda się go już zlokalizować. Pan X zna jednak przepisy o ujęciu obywatelskim i wie, że nie może go dokonać ponieważ zdarzenie miało miejsce kilka dni wcześniej i ujęcie nie nastąpiłoby bezpośrednio po zdarzeniu. Pan X dzwoni na Policję cały czas obserwując mężczyznę. Ostatecznie mężczyzna wychodzi ze sklepu i wsiada do samochodu zanim przyjeżdża Policja. Pan X nie może go zatrzymać. Dzwoni jednak ponownie na Policję, żeby podać numer rejestracyjny samochodu sprawcy. – Czy Pan X zachował się prawidłowo?

Odp.: Tak. Pan X zrobił tyle, ile mógł w tej konkretnej sytuacji zrobić zgodnie z prawem. Pan X mógłby się ewentualnie posłużyć „inwencją twórczą” i np. próbować zagadać mężczyznę do czasu przyjazdu policji.

Podsumowując, dobrze, że ustawodawca uwzględnił w przepisach możliwość dokonania ujęcia obywatelskiego. Policja nie może przecież być jednocześnie we wszystkich miejscach naraz, nie przyjedzie na miejsce zdarzenia natychmiast ani nie jest w stanie zawsze i w każdej chwili nam pomóc. Do ujęcia obywatelskiego należy jednak podchodzić z ostrożnością, ponieważ nie tak trudno jest narazić się na odpowiedzialność prawną (cywilną, karną). Należy mieć również na uwadze, że nie każda sytuacja warta jest narażania własnego bezpieczeństwa. Bądźmy zatem rozsądni w podejmowaniu decyzji o podjęciu się ujęcia obywatelskiego.

Czytaj również: Ochrona w dyskotekach. Co może bramkarz?

 

/foto: Pixabay.com

Dodaj komentarz

avatar
  Subscribe  
Powiadom o